De stap naar de brugklas is voor veel kinderen een grote sprong. Nieuwe school, nieuwe routines, nieuwe gezichten. En juist in die spannende eerste weken kan de telefoon een veilige plek worden om naartoe te vluchten. Niet omdat ze geen contact wíllen, maar omdat live contact soms gewoon ingewikkeld voelt. In deze blog nemen we je mee in wat er gebeurt in het hoofd van je kind, waarom dat scherm zo’n fijne houvast biedt én hoe je samen kunt bouwen aan meer zelfvertrouwen in sociale situaties.

Telefoongebruik: Waarom pubers in de brugklas vaak naar hun telefoon grijpen

Veel kinderen grijpen naar hun telefoon vanuit een gevoel van ongemak. Live contact kan spannend en onvoorspelbaar zijn. Zo weet je nooit precies wat er gezegd gaat worden of hoe anderen reageren. Sociale onzekerheid kan hierbij een rol spelen (Ran et al., 2022). De angst om iets stoms te zeggen of de vraag of ze je wel grappig vinden kan zoveel spanning geven dat de telefoon een veilige afleiding biedt en ze hun telefoongebruik inzetten als een soort masker. Dit sluit aan bij de theorie van Gofmann (1959), die gaat over dat mensen in sociale situaties een ‘rol’ spelen, alsof ze op het toneel staan. Stel je voor: je kind staat in een groep, weet niet zo goed wat te zeggen en voelt spanning. In plaats van daar met een grapje of stilte doorheen te moeten, kan hij veilig wegduiken in zijn scherm. Het lijkt op: “kijk, ik ben druk, ik hoor hier gewoon bij”. Precies zoals Goffman beschrijft: een manier om ongemak te reguleren en controle te houden over het beeld dat anderen van je hebben.

Daarnaast is het vaak nog een zoektocht naar wie ze zijn. Als je dat nog niet goed weet, dan kan je twijfelen aan wat je te zeggen hebt. Een telefoon kan dan een veilige uitweg zijn. Als jongeren in een groep hun telefoon erbij pakken, lijkt dat soms ongeïnteresseerd of ongezellig. In werkelijkheid is het vaak een manier om grip te krijgen op drie belangrijke basisbehoeften van jongeren (Deci & Ryan, 2000). Allereerst autonomie: achter je telefoon kies je zelf wat je doet, onafhankelijk van de groep om je heen. Daarnaast competentie: in een live situatie voel je je misschien ongemakkelijk of onzeker, maar online heb je meer controle over wat je deelt en voel je je sneller zekerder. Tot slot verbondenheid: een berichtje sturen naar een vertrouwde vriend of vriendin geeft direct dat veilige gevoel van erbij horen, en is minder spannend dan op iemand afstappen in een onbekende groep.

De telefoon biedt houvast bij sociale spanning

En wij als volwassenen doen vaak precies hetzelfde. Sta je op een verjaardag waar je niemand kent, dan is de verleiding groot om je telefoon erbij te pakken. Even scrollen, een berichtje sturen, of gewoon doen alsof je druk bezig bent. Het scherm voelt als een vertrouwd masker, een soort veiligheidsdeken die ongemak verzacht en jezelf een houding geeft.

Voor kinderen geldt precies hetzelfde. Een telefoon kan veiligheid en controle bieden in sociale situaties. Het maakt hun gedrag niet vreemd, maar juist heel begrijpelijk. Door dit te erkennen, creëer je als ouder ruimte om te begrijpen wat je kind nodig heeft en om contact met leeftijdsgenoten te ondersteunen.

Belangrijk om te beseffen is dat contact ook online kan plaatsvinden. Samen een spelletje spelen of appjes sturen naar vrienden is ook echt contact en hoeft helemaal geen probleem te zijn. Pas wanneer online contact de enige manier is waarop je kind verbinding ervaart en dit als een gemis voelt, kan het tijd zijn om samen te kijken hoe live contact gestimuleerd kan worden.

Het is dus belangrijk om samen met je kind te ontdekken hoe hij of zij het gebruik van de telefoon ervaart. Misschien zie jij vooral “veel telefoongebruik”, terwijl je kind het ervaart als een fijne manier van contact.

Kamperen is zoveel meer dan slapen in een tent of stokbrood eten bij het ontbijt. Het is vrijheid. Avontuur. En stiekem ook een flinke boost voor de ontwikkeling van je kind, zonder dat het als ‘leren’ voelt.

Op de camping zie je het vaak gebeuren: kinderen bloeien op. Ze zijn vrolijk, vrij en lekker bezig. Maar wist je dat kamperen ook goed is voor hun zelfstandigheid, creativiteit en sociale vaardigheden? Hieronder lees je waarom, mét wetenschappelijke onderbouwing.

1. Zelf doen = zelfvertrouwen kweken 

Kamperen vraagt om praktische vaardigheden. Zelf je luchtbed oppompen, helpen met koken of zelfstandig broodjes halen bij de campingwinkel (misschien zelfs in een andere taal!). Juist doordat de setting minder ‘georganiseerd’ is dan thuis, krijgen kinderen vaker de kans om zelf dingen op te pakken, en dát is goud waard.
Uit onderzoek blijkt dat autonomie één van de drie psychologische basisbehoeften van kinderen is. Zelf keuzes mogen maken en verantwoordelijkheid krijgen, versterkt hun intrinsieke motivatie én zelfvertrouwen (Deci & Ryan, 2008).

2. Back to basic: prikkels omlaag, creativiteit omhoog

Op de camping is er ineens geen (of minder) een tablet of Netflix in de buurt voor je kind; tijd om te ontprikkelen! Even niks ‘moeten’, maar zelf iets verzinnen: een spel, een verhaal, een hut. Die verveling? Die is juist goed. Verveling kan namelijk creativiteit stimuleren (Mann et al,. 2018). Dus: even geen scherm en wél een berg fantasie. 

3. Samen: verbinding versterken

Op de camping ben je als gezin heel veel samen. Spelletjes spelen, ouderwets afwassen, natregenen in een poncho: je maakt herinneringen die blijven plakken. Gezamenlijke ervaringen, vooral in de natuur, zorgen voor sterkere gezinsbanden en meer onderling begrip (Pomfret & Varley, 2019). Dus ook die lekkende tent draagt stiekem bij aan jullie verbinding en is later iets waar je samen om kunt lachen!

4. Nieuwe vrienden maken: sociale skills oefenen

Op de camping is er alle gelegenheid voor je kind om nieuwe vriendjes te maken. Op de camping is het een stuk makkelijker contact leggen voor kinderen. Even samen schommelen, voetballen of zwemmen: het gaat bijna vanzelf. Het ideale moment voor je kind om zelfverzekerder te worden in het initiatief nemen naar andere kinderen en een succeservaring op te doen (Tong et al., 2020).

5. Buiten zijn: goed voor lijf én hoofd!

Buitenlucht, beweging, daglicht: het doet een mens goed. En kinderen misschien nog wel het meest. Zo is tijd in de natuur spenderen goed voor de aandachtsspanne, het geheugen én werkt het stress verlagend (McCormick, 2017).  En is dat lekker buiten zijn nou precies wat kamperen zo leuk maakt!

Dus ja: kamperen is soms behelpen. Maar het is óók ontdekken, creatief bezig zijn, leren en samen zijn. Je kind komt thuis met vieze voeten, maar ook met meer zelfstandigheid, creativiteit en nieuwe sociale skills. En jij? Misschien met een beetje heimwee naar die simpele, fijne dagen in het gras.

En voor de thuisvakantiegangers; geen stress! Deze vaardigheden kan je kind natuurlijk ook thuis opdoen, al vraagt het misschien nét wat meer creativiteit en initiatief. Nieuwe vriendjes maken? Bezoek een nieuwe speeltuin in de buurt! Om zelfstandigheid te stimuleren kun je je kind bijvoorbeeld zelf een boodschap laten doen, een maaltijd laten verzinnen of een eigen ’thuis-camping’ laten bouwen met lakens en tentstokken in de woonkamer. En een scherm vrije middag en de natuur in is nooit een gek idee ;). 

Bronnen: 

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2008). Self-determination theory: A macrotheory of 

human motivation, development, and health. Canadian Psychology/Psychologie canadienne, 49(3), 182–185. https://doi.org/10.1037/a0012801

Mann, S., Cadman, R., & Hargreaves, D. J. (2018). Creativity and boredom: The role of boredom in creative thinking. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 12(3), 320–328. https://doi.org/10.1037/aca0000140

McCormick, R. (2017). Does Access to Green Space Impact the Mental Well-being of Children: A Systematic Review. Journal Of Pediatric Nursing, 37, 3–7. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2017.08.027

Pomfret, G., & Varley, P. (2019). Families at leisure outdoors: Well-being through adventure. Leisure Studies, 38(4), 477–491. https://doi.org/10.1080/02614367.2018.1540943

Tong, Y., Wu, M., Pearce, P. L., Zhai, J., & Shen, H. (2020). Children and structured holiday camping: Processes and perceived outcomes. Tourism Management Perspectives, 35, 100706. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2020.100706

Faalangst gaat vaak hand in hand met perfectionisme, iets wat veel kinderen en tieners ervaren. Voor kinderen met perfectionisme ligt de lat van prestaties ontzettend hoog. De oplossing van veel kinderen is om dan maar extra hard te werken om in de buurt van die lat te komen, zodat ze niet ‘falen’. Maar dit is een eindeloze strijd die je bijna niet kan winnen. We kunnen nou eenmaal niet alles perfect doen ;).

Een betere oplossing is om aan de slag te gaan met die angst om te falen. In dit blog vertellen we je meer over faalangst en perfectionisme en geven we tips over hoe je als ouder je kind hiermee kan helpen!

Perfectionisme bij kinderen: wanneer ‘je best doen niet genoeg is’

Huiswerk, sport, hobby’s, vrienden en—o ja—ook nog een beetje ontspannen. Klinkt als een uitdaging, toch? Steeds meer jongeren voelen de druk om overal in uit te blinken, of dat nu vanuit henzelf komt of door verwachtingen van anderen. Wist je dat bijna één op de drie scholieren regelmatig prestatiedruk ervaart? Vooral meisjes en oudere tieners voelen die spanning.

Perfectionisme is een eigenschap die veel kinderen – in meer of mindere mate – hebben. Het betekent simpelweg dat ze alles perfect willen doen. Dat klinkt misschien als een handige eigenschap (en dat is het soms ook!), want het motiveert kinderen om hard en zorgvuldig te werken. Maar als kinderen het gevoel hebben dat álles perfect moet, kan het juist tegen hen gaan werken. Een 8 op een toets? Waarom geen 9? Een foutje in een tekening? Weg ermee, opnieuw beginnen! En als iets niet meteen lukt? Misschien beter om er niet eens aan te beginnen…

Herkenbaar? Dan weet je hoe perfectionisme je kind in de weg kan zitten. ‘Je best doen’ verandert in ‘ik móét alles perfect doen’, en voor je het weet, ligt faalangst op de loer. Andersom werkt het net zo: kinderen met faalangst willen mislukking koste wat kost vermijden en gaan daardoor juist extra perfectionistisch te werk. Zie daar de vicieuze cirkel! Uitstelgedrag, nieuwe dingen uit de weg gaan, tranen over schoolwerk, een constante focus op wat níét goed ging—allemaal signalen dat je kind worstelt met die hoge lat. 

Waar komt dat perfectionisme vandaan?

Misschien heb je tijdens het lezen al een paar keer gedacht “Oh help… hier herken ik mezelf ook wel in!” Geen paniek, dat is niet zo gek: perfectionisme heeft deels een genetische basis. Als jij (of de andere ouder) perfectionistisch bent, is de kans groter dat je kind dat ook is. Maar naast aanleg speelt de omgeving een grote rol.

Kinderen leren veel door naar volwassenen te kijken. Als jij altijd nét dat stapje extra zet, kan dat inspirerend zijn, maar ook de lat verhogen: Als ik niet 110% geef, is het niet genoeg. Daarnaast spelen school, maatschappij en cultuur een rol. Hoge prestaties worden beloond—denk aan stickers op toetsen of applaus na een presentatie—waardoor kinderen de boodschap oppikken: Als ik hoge cijfers haal, dan doe ik het goed.

En dan is er nog de impact van specifieke ervaringen. Misschien heeft je kind ooit iets meegemaakt waardoor perfectionisme werd getriggerd—een keer een fout gemaakt op een belangrijk moment, een vervelende opmerking van een leerkracht of een mislukking die groot voelde. Al die factoren samen kunnen ervoor zorgen dat die hoge lat steeds hoger komt te liggen en de faalangst groeit. 

Als ouder wil je niets liever dan je kind beschermen. Om angst bij kinderen te voorkomen is het een natuurlijke reactie om je kind uit angstige situaties te houden. Toch kan dit ervoor zorgen dat je kind leert om alles wat angst oproept te vermijden. En wanneer je zelf met angst worstelt, kan het lastig zijn om deze zorgen niet onbewust over te dragen aan je kinderen. 

Je bent niet de enige die zich hier zorgen over maakt. Daarom gaan we samen kijken hoe je het doorgeven van angst kunt voorkomen en hoe je je kind kunt helpen een zelfverzekerd en veerkrachtig individu te worden.

Hoe herken je angst bij kinderen? 

Angst is een emotie die ons helpt te overleven. Het is de reactie van je lichaam op gevaar, waardoor je in staat bent te vechten, vluchten of bevriezen. Voor jonge kinderen is het normaal om bang te zijn voor bepaalde dingen zoals dieren, monsters of zelfs scheiding van ouders. Bij tieners draait het vaak om angst voor afwijzing door leeftijdsgenoten. 

Deze angsten worden problematisch als ze buitenproportioneel worden en het dagelijks leven van je kind beïnvloeden, bijvoorbeeld bij extreme verlegenheid of terugtrekking. Daarom is het belangrijk om angst te verminderen of te voorkomen.

Bewustwording van angst en jij als rolmodel

De eerste stap om angst bij kinderen te verminderen is je bewust worden van je eigen angsten. Kinderen kijken op naar hun ouders en nemen veel over van hun gedrag. Als jij je angstig gedraagt, vergroot je de kans dat je kind dit gedrag ook overneemt. Laat dapper gedrag zien en leer je kind dat angst een normale emotie is waar je mee kunt omgaan. Het is belangrijk om je eigen triggers te herkennen en onder controle te krijgen. Dit helpt je kind ook zijn of haar angsten te beheersen.

Tip: Wees je bewust van je eigen angsten en laat zien hoe jij ermee omgaat. Dit helpt je kind om te leren dat angst normaal is en overwonnen kan worden.

Tip: Doe samen nieuwe dingen! Probeer samen iets nieuws, zoals een andere route naar school fietsen of een onbekend gerecht koken. Dit laat je kind zien dat het oké is om buiten de comfortzone te stappen en zo de angst te verminderen.

Wat kan je als ouder doen om angst te verminderen?

Oefenen met autonomie en geruststelling

Het is belangrijk om je kind de ruimte te geven om zelf dingen te ontdekken en te oefenen met autonomie. Stimuleer je kind om activiteiten te doen die hij of zij leuk vindt, liefst samen met leeftijdsgenoten. Sociale steun kan angst verminderen en het zelfvertrouwen van je kind vergroten.

Tip: Laat je kind eens zelf een klein klusje doen, zoals iets in de winkel kopen of een afspraak maken. Geef daarna een compliment, ongeacht de uitkomst.

Vermijding tegengaan

Moedig je kind aan om spannende dingen te doen en probeer overbescherming te vermijden. Dwing je kind niet, maar benader spannende situaties in stapjes. Leer je kind probleemoplossende vaardigheden aan en oefen deze in de praktijk. Geef vooral ook veel complimenten als angsten overwonnen worden (ook de kleine stapjes).

Tip: Maak een stappenplan voor iets wat je kind spannend vindt. Bijvoorbeeld, als je kind bang is voor de dokter, begin dan met het alleen maar langs de praktijk rijden. De volgende stap kan zijn even binnenlopen zonder afspraak, en uiteindelijk een echte afspraak maken.

Stresstolerantie aanleren

Help je kind om te gaan met stress en gevaar door het probleemoplossend vermogen te vergroten. Los problemen niet op voor je kind, maar ondersteun je kind in het oplossen van de eigen problemen. Stel je kind op een gecontroleerde manier bloot aan spannende situaties. Moedig positief over zichzelf denken aan en overweeg mindfulness technieken om te ontspannen.

Tip: Leer je kind eenvoudige ademhalingsoefeningen. Dit kan helpen om te kalmeren in stressvolle situaties. Samen diep in- en uitademen kan al veel doen.

Open communicatie

Praat met je kind over angst. Laat zien dat het normaal is en dat je er samen op een effectieve manier mee om kunt gaan. Vermijd niet het gesprek over angst, maar ga het juist aan. Dit moedigt je kind aan om open te zijn en samen naar oplossingen te zoeken.

Tip: Vraag je kind regelmatig hoe hij of zij zich voelt en luister zonder te oordelen. Dit creëert een veilige omgeving waarin je kind zich vrij voelt om over angsten te praten.

Nieuwe vrienden maken is voor het ene kind gemakkelijker dan voor de ander. Dit heeft vaak te maken met de ontwikkeling van het kind die ze al vanaf jonge leeftijd doormaken. Natuurlijk speelt karakter een grote rol hierin maar ook de omgeving heeft invloed. 

In dit blog leggen we uit hoe de ontwikkeling van een kind impact heeft op de sociale vaardigheden en het sluiten van vriendschappen op school. En we geven tips voor hoe je als ouder kan inspelen op deze ontwikkeling en kan oefenen met de sociale vaardigheden zodat vrienden maken op school een stukje makkelijker wordt.

Moeite met vrienden maken? Oefen met sociale vaardigheden!

Misschien kan je je nog goed de allereerste schooldag herinneren van jouw kind, al is dat wellicht jaren geleden. Sindsdien heeft jouw kind zich waarschijnlijk al ontzettend ver ontwikkeld. Kinderen ontwikkelen zich namelijk snel.

Deze ontwikkeling verschilt natuurlijk per kind, maar hoe komt dat? Een deel komt door het karakter van kinderen, ze verschillen nou eenmaal onderling. Maar een ander deel komt door de omgeving. Stel je eens voor dat jouw kind enorm avontuurlijk is en van skateboarden houdt. In jullie buurt zit een skatepark en de buurtkinderen delen deze hobby waardoor ze elke dag wel even gaan. Grote kans dat jouw kind heel snel beter wordt in skateboarden! Maar wanneer jouw kind van skateboarden houdt maar er niks in de buurt is en alle vrienden andere hobby’s hebben, dan gaat het leren skateboarden een stuk moeizamer.

Dit gebeurt ook met sociale vaardigheden. Sommige kinderen zijn van nature wat meer verlegen of sociaal onhandig en zullen het contact met anderen daardoor misschien ook minder snel opzoeken. In de basis niet zo erg, maar hierdoor krijgt je kind ook minder kansen om ermee te oefenen en deze vaardigheden te laten groeien!

Laten we het visueel maken. Je ziet in de grafiek dat op moment 1 het verschil tussen de twee lijnen nog klein is. Maar doordat het kind van de gele lijn veel oefent, stijgt deze harder gedurende de jaren. Het kind van de blauwe lijn ontwikkelt zich ook, maar minder snel. Hierdoor wordt het verschil steeds een beetje groter en gaat jouw kind steeds verder achterlopen.

Daarom, hoe cliché ook; oefening baart kunst. En dit werkt aanstekelijk, want vaak zie je dat als je ergens beter in wordt, je dit ook vaker gaat doen. Zo kom je in een positieve spiraal terecht!

Maar hoe weet je dan als ouder of jouw kind zich goed ontwikkeld qua sociale vaardigheden en makkelijk vrienden kan maken? En dus op de goede weg van de gele lijn zit. Hieronder zie je hoe de gemiddelde vriendenkring van kinderen eruit ziet door de jaren heen: 

4-6 jaar

Op deze jonge leeftijd ontwikkelen kinderen vaak een aantal vrienden in hun kleuterschoolomgeving. Ze hebben een voorkeur voor wie ze aardig vinden en hebben misschien één tot enkele vriendjes waarmee ze regelmatig spelen. Deze vriendschappen draaien vaak puur om het samen spelen, zoals bouwen met blokken of tekenen. Conflicten worden vooral opgelost door even uit elkaar te gaan en daarna gewoon weer samen te gaan spelen. 

7-9 jaar

De sociale kring begint wat te groeien. Ze hebben op deze leeftijd vaak een grotere groep vrienden, variërend van klasgenoten tot buurtkinderen. Deze groep is gebaseerd op gedeelde interesses en samen spelen. Gemiddeld hebben kinderen op deze leeftijd vaak 3 tot 5 goede vrienden. In deze fase spelen ze bijvoorbeeld na schooltijd samen in de speeltuin en verzinnen ze eigen avonturen. 

10-12 jaar

Op deze leeftijd groeit de behoefte aan sociaal contact. Kinderen ontwikkelen diepere vriendschappen, maar het aantal vrienden kan variëren. Over het algemeen hebben kinderen op deze leeftijd misschien 5 tot 8 goede vrienden. Ook gaan deze vriendschappen niet meer alleen om samen spelen maar wordt er vooral veel gepraat. Vooral meiden krijgen samen geheimen en troosten elkaar. Bij jongens gaat het wat vaker over competitie.

 13-15 jaar

In de vroege tienerjaren kan de vriendenkring verder uitbreiden. Tieners hebben vaak verschillende vriendenkringen, zoals klasgenoten, buurjongens of -meisjes, en vrienden van buiten school. Ze kunnen gemiddeld 8 tot 12 goede vrienden hebben. Ook worden deze vriendschappen intenser, ze brengen meer tijd samen door en willen er voor elkaar zijn. Ook sociale activiteiten buiten school worden belangrijker, denk aan samen films kijken, hun gedachten en gevoelens delen, of feestjes, concerten, en andere sociale evenementen.

Wanneer grijp je in?

Als de vriendenkring van jouw kind niet helemaal hiermee overeenkomt is dat nog geen reden tot paniek. Maar wanneer is het nou echt nodig om als ouder in te grijpen? Simpel gezegd, wanneer je je zorgen maakt. Als je merkt dat het gedrag van je kind plotseling verandert, bijvoorbeeld door verminderde interesse in sociaal contact, toegenomen emotionele reacties of problemen op school, zijn dat duidelijke signalen. Ook als je opmerkt dat je kind gepest wordt of als pesterijen ernstiger worden, zijn dat redenen tot bezorgdheid.

Zelfs bij kleinere zorgen die al een tijdje spelen, zoals moeite met vrienden maken in de klas, minder vrienden hebben dan anderen, minder afspreken of gevoelens van eenzaamheid, is het belangrijk om met je kind te praten en indien nodig professionele hulp te overwegen. Een handige tip: Leerkrachten hebben vaak een breder beeld van het gedrag van kinderen en kunnen goed inschatten of het gedrag of het aantal vrienden opvalt in vergelijking met andere kinderen in de klas.

De middelbare school is voor veel kinderen een spannend avontuur, maar voor sommige kinderen is deze stap extra spannend. Zeker kinderen die op de basisschool gepest zijn, kunnen opzien tegen de uitdagingen van in een nieuwe groep terechtkomen. Zij lopen een verhoogd risico dat ze op hun nieuwe school weer gepest worden, ook als ze daar nog niemand kennen. En helaas, pubers hebben een soort superkracht in het opsporen van andermans onzekerheden.

Maar, geen zorgen! In dit blog geven we je een aantal praktische tips om de kans op pesten te verkleinen en je kind sterker te maken in sociale situaties. Let’s go!

Pesten op school

Wist je dat maar liefst 11% van leerlingen in groep 6-8 op dit moment gepest wordt? Pesten komt dus veel voor. Van de 15- tot 18-jarigen geeft zelfs 33 procent aan ooit in hun leven gepest te zijn! Daarnaast vindt ook veel van het pesten in deze tijd online plaats. Van alle kinderen die gepest worden, ervaart ongeveer 65% online pestgedrag².

Pesten is een hardnekkig probleem dat veel kinderen raakt. Het is meer dan een grapje of een onschuldige plagerij; er wordt doelbewust schade toegebracht, fysiek, verbaal of psychologisch’³. Bij pesten is er sprake van een scheve machtsverhouding. De pester staat hoger in de sociale hiërarchie en gebruikt die positie om een ander naar beneden te halen.

De gevolgen van pesten zijn groot. Slachtoffers voelen zich vaak angstig, gestrest en alleen. Hun zelfvertrouwen krijgt een flinke deuk, en ze kunnen moeite hebben om zich goed te voelen in een groep. Soms blijven de gevolgen van pestgedrag zelfs op lange termijn merkbaar.

Pesten in de groep – de context waarin het ontstaat

Om te begrijpen hoe pesten ontstaat in een groep, moeten we je eerst iets vertellen over groepen in het algemeen. Groepsdynamica is de manier waarop groepen zich vormen en gedragen⁴. Dit geldt voor alle groepen; van je team op de werkvloer tot een klas vol kinderen. Elke groep doorloopt bepaalde fasen. In het begin proberen mensen af te tasten wat hun relatie is tot de anderen (Forming) om daarna hun plek in de groep in te nemen (Storming). Vervolgens worden de normen, ofwel ongeschreven regels, van de groep bepaald (Norming). Wanneer er een positieve sfeer is ontstaan, komt de groep hierna in een fase van rust en productiviteit; iedereen als het ware lekker z’n ding doet (Performing).

Wanneer er in de klas gepest wordt, is er sprake van een scheve machtsverhouding tussen de kinderen. Waar de leerkracht tijdens de ‘storming’ fase de ‘formele leider’ zou moeten worden, wordt dat in sommige klassen echter een klasgenootje. Klasgenootjes die meer sociale ‘macht’ hebben dan anderen en soms zelfs meer dan de leerkracht. In de normingsfase hebben deze kinderen bewust of onbewust bepaald hoe ze deze macht gaan gebruiken. In sommige gevallen kan dat leiden tot pesten. Door te pesten voelen kinderen zich sterker en krijgen ze een goed gevoel over zichzelf, ten koste van anderen. Als er niet ingegrepen wordt, wordt dit de cultuur die gaat heersen in de klas.

Wie loopt risico?

Maar hoe wordt nou bepaald welke kinderen de dupe worden van zo’n scheve machtsverhouding in de klas? Binnen die onveilige groep zijn er kinderen die net iets meer risico lopen om gepest te worden dan anderen. Dat zijn de kinderen die simpelweg opvallen in de groep. Ze zien er bijvoorbeeld anders uit of gedragen zich net iets anders dan de rest. ‘Anders zijn’ is niet een (negatieve) eigenschap van een persoon, maar altijd de combinatie van jou en de mensen om je heen. Je kunt niet anders zijn zonder context: misschien valt je kind in de klas op, omdat het zo lang is, terwijl je kind in het basketbalteam helemaal gemiddeld is qua lengte. Hoe dan ook; wanneer jij in de context meer opvalt, heb je een groter risico gepest te worden.

Van plagen naar pesten

Een ‘pester’ maakt richting verschillende kinderen flauwe opmerkingen of grapjes, maar naar sommige kinderen net wat vaker, omdat ze dus opvallen. De pester doet dit niet per se bewust. Verschillende temperamenten maken dat kinderen verschillend reageren op zulke plagerijtjes. En hoe je reageert op die situaties heeft te maken met jouw ‘alarmsignaal’, het signaal van jouw hersenen dat aangeeft dat er gevaar is. Dit alarmsignaal is soms heel handig: het zorgt ervoor dat we extra goed opletten als we een drukke straat over moeten steken of een wolf in het bos zien. Sommige kinderen hebben echter een alarmsignaal dat te scherp staat afgesteld⁵, ze slaan alarm in situaties waar dat helemaal niet nodig is. Dit zijn bijvoorbeeld kinderen die nare opmerkingen, appjes of gebeurtenissen sneller (als negatief) opvatten en erdoor geraakt worden. 

Je kan het zien als het overtrappen van een bal. De pester heeft de bal en schiet verschillende ballen naar kinderen in de groep. Een deel van de kinderen laat deze bal langs zich heen gaan, deze kinderen worden niet zichtbaar geraakt door de opmerkingen van de pester en stralen uit dat het ze niet echt interesseert. Soms zeggen ze wat terug en soms negeren ze de pester volledig. Zij zijn niet interessant voor de pester, omdat hij/zij geen macht kan uitoefenen over die kinderen. Net als bij een bal overtrappen is er niet veel aan om iemand de bal te passen als diegene er niks mee doet. 

Andere kinderen nemen de bal wel aan. Zij worden geraakt door de woorden of daden van de pester. Metaforisch gezien nemen zij de bal mee naar huis of schieten hem terug. Want kinderen kunnen op deze opmerkingen verschillend reageren. Waar de een ‘implodeert’ en vooral in zijn/haar eigen hoofd hier mee bezig is en hierdoor een negatieve mening over zichzelf vormt, zal de ander juist ‘externaliserend’ iets terug doen. Een gemene opmerking terug maken of in geval van fysiek pesten, terug duwen of slaan. Allemaal heel logisch dat het gebeurt, maar helaas werkt het zo dat als een kind de bal overduidelijk aanneemt, de kans groter is dat hij/zij hem de volgende keer weer aangespeeld krijgt.

Tips: wat kun je thuis doen om pesten te voorkomen

Je weet nu dat pesten ontstaat uit een onveilige groep en dat er bepaalde factoren zijn waardoor sommige kinderen meer risico lopen op gepest worden. Dit praat het pesten absoluut niet goed, maar geeft jou en je kind wel weer de regie terug. 

Hier zijn 6 praktische tips voor wat je op individueel niveau kunt doen om pesten te voorkomen:

⭐ Praat met je kind over het belang van weerbaarheid: hoe kunnen ze omgaan met pestgedrag? Vaak wordt als tip gegeven dat je de pester simpelweg moet negeren en gewoon weg moet lopen. Maar de manier waarop je dat doet, je non-verbale communicatie, is nog belangrijker, dan wat je precies wel of niet zegt⁶. Een pester voelt haarfijn aan wanneer je zegt dat iets je niks doet, maar dat eigenlijk niet waar is. Door jezelf weerbaarder te maken, zorg je ervoor dat je minder geraakt wordt door wat de pester doet en geef je minder snel die reactie waar de pester naar op zoek is. 

⭐ Meld je kind aan voor een weerbaarheidstraining om de weerbaarheid van je kind te vergroten. Het liefst willen we de pester stoppen, maar soms is het fijn om je te focussen op waar je wel regie op hebt en dat is op hoe je zelf reageert op de ander. Er zijn veel plekken waar je een weerbaarheidstraining kan vinden. Zo ook bij De Ster waar we op een kampweek kinderen meer weerbaar maken. De perfecte combinatie tussen leren en heel veel lol maken. Het allerbelangrijkste? Bij ons op kamp wordt niet gepest! Dus voor iedereen een veilige plek om helemaal jezelf te zijn.

⭐ Ontdek samen met je kind wat het verschil is tussen plagen en pesten. Teken samen een horizontale lijn en schrijf ‘plagen’ helemaal aan de linkerkant en ‘pesten’ helemaal aan de rechterkant. Noem voorbeelden van pesten en plagen en laat je kind deze op de lijn plaatsen. Op deze manier komt je kind er ook achter waar zijn/haar grenzen liggen en of het misschien een te scherp afgesteld alarmsignaal heeft. Je kan zelf ook meedoen, op deze manier ziet je kind dat plagen en pesten ook voor iedereen anders is. 

⭐ Bespreek met je kind waarom kinderen pesten en hoe pesten werkt. Je kan hierbij bespreken dat de pester op zoek is naar macht en dat de reactie van het kind dat gepest wordt ook een rol speelt bij het pesten. 

⭐ Kom uit voor wat je anders maakt! Door open te zijn over wat jouw kind anders maakt, draag je bij aan een open sfeer in de groep, waardoor andere kinderen misschien ook wel iets persoonlijks delen. Je kind kan bijvoorbeeld een spreekbeurt geven aan het begin van het schooljaar over zijn/haar achtergrond, medische situatie of hobby. Zo wordt het minder mysterieus en kan je kind vragen beantwoorden die er zijn bij andere kinderen. En wie weet zit er wel een kind in je klas die óók uit het buitenland komt, dezelfde hobby heeft of bijvoorbeeld ook diabetes heeft.

⭐ Laat je kind succeservaringen opdoen in sociaal contact. Richt je op de mensen met wie je kind wél leuk contact heeft en investeer daarin. Als het niet lukt om aansluiting in de klas te vinden kan het helpen om buiten school een plek te vinden waar je kind zich helemaal ‘thuis’ voelt. Een hobby of sportclub waar je gelijkgestemden vindt en je jezelf kan zijn. Dit maakt helaas niet dat het pesten op school stopt, maar uit onderzoek blijkt dat je hiermee wel de negatieve effecten verkleint dat het pesten heeft op het zelfbeeld van je kind⁷.

P.S.: Lukt het nou echt niet in de klas, trek dan op tijd aan de bel bij bijvoorbeeld de mentor van je kind of de zorgcoördinator van school. Uiteindelijk hebben zij regie over de veiligheid en groepsdynamiek in de klas. 

En wellicht overbodig maar gepest worden zegt natuurlijk niks over hoe leuk, lief of geweldig jouw kind is! Al deze tips dragen bij aan het vergroten van de weerbaarheid van je kind. Uit onderzoek blijkt namelijk dat weerbare kinderen minder vaak gepest worden en áls ze dan gepest worden, dat weerbaarheid hen beschermt tegen de gevolgen ervan⁸. Werken aan de weerbaarheid van je kind is dus altijd een goed idee!

Bronnen:

1. De VO Gids https://www.devogids.nl/wennen-in-de-brugklas/
2. CBS (2022) https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85147NED/table?ts=1654155589521 
3. NJI https://www.nji.nl/pesten 
4. School en Veiligheid https://www.schoolenveiligheid.nl/kennisbank/groepsdynamica-in-de-klas/ 
5. WebMD https://www.webmd.com/mental-health/what-is-hypervigilance 
6. Mandal, F. B. (2014). Nonverbal communication in humans. Journal Of Human Behavior in The Social Environment, 24(4), 417–421. https://doi.org/10.1080/10911359.2013.831288
7. Kendrick, K., Jutengren, G., & Stattin, H. (2012). The protective role of supportive friends against bullying perpetration and victimization. Journal of Adolescence (London, England.), 35(4), 1069–1080. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2012.02.014
8. Hinduja & Patchin (2017). Cultivating youth resilience to prevent bullying and cyberbullying victimization. Child Abuse & Neglect, 73, 51–62. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2017.09.010

De overstap naar de brugklas betekent voor veel kinderen een nieuwe start: nieuwe klasgenoten, onbekende gezichten, en zonder de vertrouwde vriendengroep van de basisschool. Voor kinderen die van nature wat terughoudender zijn in sociale situaties, kan het maken van nieuwe vrienden in de brugklas een uitdaging zijn. Ze willen er natuurlijk wel graag bij horen maar het initiatief nemen om ook echt vrienden te gaan maken gaat vaak niet vanzelf!

Als ouder vraag je je misschien af: hoe houdt mijn kind zich straks staande in de brugklas? Hoe kan mijn kind leren om zelf de stap te zetten, zelfverzekerd vrienden te maken en zich prettig te voelen in de groep? Dan zit je in dit blog op de goede plek ;).

Moeite met vrienden maken op de middelbare school – komt dit vaker voor?

Ongeveer 1 op de 5 ouders geeft aan dat hun kind te weinig of geen vrienden heeft (Clark et al., 2024). Evenveel ouders noemen dat het voor hun kind lastig is om vrienden te maken. Ze zijn bijvoorbeeld verlegen of wat sociaal onhandig. Kortom; het is helemaal niet gek als jouw kind hier ook tegenaan loopt en het spannend vind om vrienden te maken in de brugklas.

Praten over vriendschap en eenzaamheid op de middelbare school

Maar dan.. hoe help je je kind hierbij?! Stap 1 van elk ‘probleem’ oplossen is erover kletsen. Open het gesprek over het aankomende jaar en deel ook vooral je eigen ervaringen toen jij naar de brugklas ging. Door het erover te hebben wordt jullie band sterker en het onderwerp makkelijker bespreekbaar. Hierdoor zal je kind sneller naar je toekomen wanneer er iets is en kan je als ouder dus beter helpen!

En denk je nu ‘Pfoe.. hoe voer ik dat gesprek dan?’ Wij hebben wat vragen op een rijtje gezet die je kan stellen:

• Wat vind je ervan dat je volgend jaar naar een nieuwe school gaat en in een nieuwe klas komt?
• Hoe vind je het om nieuwe kinderen te leren kennen?
• Sommige kinderen vinden het best wel spannend om vrienden te maken. Hoe denk jij daarover?
• Hoe maak je eigenlijk vrienden?
• Zullen we het samen oefenen? (Net als al het andere waar je goed in wilt worden, zoals voetbal/knutselen/etc. moet je ook oefenen met het maken van vrienden!)

Krijg je nou niet de antwoorden die je hoopte? Probeer niet te veel te pushen, maar vertel zelf eens hoe jij was op die leeftijd. Wat vond jij spannend toen en hoe ben je daarmee omgegaan? Door jezelf kwetsbaar op te stellen, geef je je kind de kans om hetzelfde te doen.

Tip: Vind je het lastig om zo’n gesprek aan te knopen met je kind? Probeer het eens tijdens een activiteit die jullie samen doen (wandelen, knutselen of afwassen bijvoorbeeld, dan is het dubbel nuttig!). Het kan namelijk helpen dat er geen oogcontact hoeft te zijn, dat maakt focussen op een gesprek voor veel mensen wat makkelijker.

Hoe bereid je je kind voor op het maken van vrienden in de brugklas?

Om een vriend(in) te maken in de brugklas ontkom je bijna niet aan kletsen met een ander. Sommige kinderen gaat dat heel makkelijk af terwijl anderen dit wat lastiger vinden. Waar ga je het dan over hebben? Hoe pak je dat aan? Wij hebben tips zodat jij je kind hierbij kan helpen.

2. Op iemand afstappen

Nu we hebben bedacht waar we het over kunnen hebben, kunnen we van start met het oefenen! Op een nieuwe klasgenoot afstappen straks is veel minder spannend als je er al mee hebt kunnen oefenen. Daarom gaan we op zoek naar kinderen waar jouw kind een gesprekje mee kan aanknopen. Laat je kind eens in de huidige klas, de buurt of op de sportclub kijken, met welke kinderen heeft jouw kind minder of misschien nog nooit gekletst? Maak daar een lijstje van!

Teken vervolgens op een A4’tje een ladder, dit noemen we een spannings-ladder. Bovenaan staan de mensen waar jouw kind het enorm spannend van vindt om op af te stappen, onderaan de mensen waar dat bijna helemaal niet spannend is. Plaats samen met je kind al die namen van het lijstje eens op die ladder. De komende tijd kan je gaan oefenen door onderaan de ladder te beginnen, stap eens op die persoon af om te kletsen. Daag daarna je kind uit om telkens een stapje hoger te klimmen op de ladder!

3. Een gesprek starten

We weten waar we het over kunnen hebben en met wie we willen gaan kletsen, en dan? Hoe pakken we het vervolgens aan? Bespreek met je kind hoe je simpele gesprekjes kan starten, bijvoorbeeld door te vragen naar het weekend. Een tip hiervoor is dat je het eigenlijk altijd kan hebben over dingen die op dat moment in de omgeving zijn, denk aan het weer of hoe leuk die hond die verderop loopt is. In de klas kan dat over het huiswerk of de docent zijn. Een andere fijne start is het geven van een complimentje! Het hoeft niet ingewikkeld te zijn; vaak zijn het de kleine interacties die een mooie start zijn voor het gesprek.

Een andere manier om te leren over het voeren van gesprekjes, is door het lekker af te kijken! Kijk eens hoe een ander dat doet. Door als ouder zelf het goede voorbeeld te geven van hoe je open en vriendelijk kunt zijn in sociale situaties, leert jouw kind nog beter hoe het een gesprek kan voeren. Als ouder kan je zelf laten zien hoe je een complimentje geeft, een vraag stelt of met anderen omgaat in een groep. Vind je dit spannend om te doen? Helemaal niet erg! Het kan juist heel leerzaam zijn voor je kind om te zien of te horen dat jij iets spannend vindt, en het dan tóch doet! 

Extra tip: sommige kinderen vinden het fijn om, wanneer het zover is, specifiek de eerste schooldag voor te bereiden. Dit kun je doen door samen het rooster van die dag te bekijken en te oefenen met jezelf voorstellen en vragen of je naast iemand kan zitten of samen kunt lunchen. Maak dit vooral lekker praktisch! 

Vrienden maken buiten school

Hoewel je je kind natuurlijk de wereld gunt en hoopt dat ze enorm veel vrienden gaan maken in de brugklas is het ook goed om te onthouden dat niet alles valt of staat met de aansluiting in de klas. Ook buiten school om kan jouw kind hele leuke vriendschappen hebben! Het kan bijvoorbeeld fijn zijn voor je kind om contact te houden met oude vrienden van de basisschool. Ga hierover het gesprek aan met je kind en benoem dat het afspreken met oude vrienden misschien niet zo vanzelf gaat als wanneer je ze dagelijks ziet. Je kan je kind helpen in dat contact onderhouden door afspraakjes te plannen maar het is natuurlijk ook helemaal oke als oude contacten verwateren, dat hoort ook bij het proces van nieuwe dingen doen!

Bron:

1. Clark, S.J., Gebremariam, A., Schultz, S.L., Woolford, S.J. (2024). Facilitating friendships: Parents’ role. C.S. Mott Children’s Hospital National Poll on Children’s Health, University of Michigan. Vol 46, Issue 1, September 2024. Available at: https://mottpoll.org/reports/facilitating-friendships-parents-role.

Bron:

1. Clark, S.J., Gebremariam, A., Schultz, S.L., Woolford, S.J. (2024). Facilitating friendships: Parents' role. C.S. Mott Children's Hospital National Poll on Children's Health, University of Michigan. Vol 46, Issue 1, September 2024. Available at: https://mottpoll.org/reports/facilitating-friendships-parents-role.